Stil staan bij grafschriften Zij vertellen over het voorbije leven

Doorkijkje van een begraafplaats

Stil staan bij grafschriften

Zij vertellen over het voorbije leven

Er is een mens gestorven, en een grafzerk sluit zijn leven af. Een bewijs dat eens lang geleden er een lange weg voorafging tot aan het graf. Nadat de rouwstoet verdwenen is, en het graf een stele of grafsteen heeft gekregen, rust de overleden in zijn huis voor de eeuwigheid.

Een grafteen of stele wordt voorzien van een geboortedatum en de datum van zijn overlijden. Met of zijn een persoonlijke tekst ingegraveerd op zijn steen.

Molen met de wieken in rouwstand op een grafsteen

Lopend over een begraafplaats werd ik gegrepen door een tekst.

In zijn leven zijnde palingvisser in de 19e eeuw.

Op zijn stele waren dan ook een paar palingen en een paling aak gegraveerd. Op een andere grafsteen ontdekte ik twee melkbussen. Een zuivelboer.

Dit riep vragen bij mij op, sinds wanneer werden het uitbeelden van beroepen op zerken gegraveerd.  Zo zag ik druiventros, een ei een krakeling en papaverbollen met de tekst rust zacht. Een kelk met miswijn, en een bus met aardappelmeelpoeder van een aardappelmeel fabrikant.

Het graveren is kostbaar, waarom werden deze teksten geplaatst, en voor wie was het een boodschap?  Daarom maakte ik een overzicht van grafstenen en stèles die aan voeding gerelateerd zijn. Om deze te plaatsen in het in 2022 te publiceren boek: Bakje Troost. Het aanbod van begraafplaatsen in Nederland is groot en ik mocht mijn familie en kennissen inzetten, om bij een fietstocht vooral een begraafplaats te bezoeken en foto’s te maken van met eten gerateerde zerken naar mij toe te sturen. Het bracht mij mooie bijzondere emotionele verhalen. Deze moeten bewaard blijven en worden overgedragen aan een volgende generatie. Begraven werd er altijd al, maar de manier waarop is in de loop der eeuwen veranderd.

grafsteen met een wijnkan

Wat zijn grafstenen of stele’s ? (rechtopstaande grafsteen)

Een grafsteen is een steen die de plaats markeert waar een graf ligt en die daar met opzet voor dit doel is geplaatst. Dit kan op twee manieren gebeuren, met een staande steen, ook wel een stele genoemd, of een liggende steen, dit wordt een zerk genoemd.

Meestal is een grafsteen bewerkt met informatie over de overledene,

Bijvoorbeeld:

  • Vrijwel altijd de naam van de overledene(n) die er is, zijn begraven.
  • Vaak een geboorte- en sterfdatum.
  • Familierelaties tussen begraven personen en nog levende nabestaanden.
  • Soms het beroep van de overledene of andere kenmerken die door de nabestaanden belangrijk werden gevonden.
  • Kunstuitingen, vaak van symbolische aard, zoals: geknakte bloemen, zoals een geknakte rozentak met knop, wenende engelen met open vleugels, die de spirualiteit symboliseren. Gebroken boomstammen, levensbomen, schedels en scheenbeenbotten, nachtvlinders, zandlopers met magere Hein. Gitaar, woonwagen met paard, of zelf een natuurgetrouwe piano.
  • Teksten of regels uit gedichten of religieuze boeken, zandlopers een zeis.
  • Vazen of andere recipiënten voor planten en bloemen die door rouwenden op het graf kunnen worden achtergelaten.
  • Portretten van de overledene, vaak in emaille gebrand voor zeer lange houdbaarheid
  • Grafstenen dienen als een focus voor de rouwenden en als een statement voor het belang van de overledene.

Tegenwoordig zie je een eigen signatuur op een graf of stele aangebracht. Melkbussen met een koe op een marmeren deur van een urn kluis. Een krakeling het teken van een eeuwigdurend leven, of een papaverbol, rust zacht, slaap zacht.

Geloof religie en herkomst staan op het graf vermeld en vertelt over het voorbije leven. Er is voldoende lectuur op het internet te vinden die u de symbolieken achter deze graftekens kunnen vertellen. Kijkt u eens op online begraafplaatsen.  

https://www.online-begraafplaatsen.nl/links.asp . Echter literatuur en informatie over het beroep en voeding is nog nauwelijks of heel summier in beeld gebracht. De vele interviews en oraal overgedragen verhalen, leidde tot leuke en interessante reacties. Ik probeerde zoveel mogelijk te weten te komen over de mensen, die de grafstenen hebben neergelegd en de geschiedenis van de overledene in zijn voorbije leven te kunnen plaatsen.

Rituelen en imago

Ooit was er een oude Sinti traditie.

Wanneer ruim een eeuw geleden iemand binnen de Sinti gemeenschap overleed, werd er na het condoleren gezamenlijk een maaltijd bereid. Van meel –water en zout maakte men een deegbal.Deze werd in ragfijne slierten gesneden en gekookt als een pasta. Daarbij werd het vlees van egeltjes geserveerd. De Sinti’s hebben al eeuwen een eigen eetcultuur, eigen traditionele muziek en gewoonten. Egeltjes worden al lang niet meer gegeten daar kwam kip voor in de plaats. De egel werd ook als reiziger beschouwd. Een eerbetoon. Tot vandaag de dag worden bij er graven en zerken van familieleden, en legt men bij een bezoek een stenen egeltje op zijn grafsteen.

Stenen egeltjes op een grafsteen

Een marmeren piano als ode aan de overlede

 Welke rol speelde de Papaverbol op een grafzerk

White poppy : slaapbol

Zerk met papaverbollen

De Romeinen noemden alle Klaprozen Papaver. Over de oorsprong van die naam is men het allesbehalve eens. De een zegt dat hij van het Keltische papapap komt: pap voor kinderen. Het was de gewoonte sap van de Slaapbol (P. somníferum, een soort klaproos) door die pap te roeren, om ze sneller in slaap te krijgen. Een ander beweert dat hij afkomstig is van papa: pap en verum: echt of waar. De echte pap dus.

Den wiite heul die geeft een sap

Dat kout is in dien vierden trap

Wanneer zijn saetbol is ghestondt

So vloeyt het Opium terstondt.

Uit De Tryakel in verzen uit het Sint- Janshospitaal te Brugge 17e eeuw.

Slaapbol: papaver sonniferum Pavot a opium Blue poppy

Slaap lekker! Het gebruik om huilende kinderen als slaapmiddel een stroopje van papaversap te geven was een jaar of vijftig geleden nog in gebruik. Het was echter niet onschuldig en bleek zelfs de dood ten gevolge te kunnen hebben! Dus toen toch liever een huilend maar levend kind.

Van welke papaversoort dit sap afkomstig was wordt uit de verhalen niet duidelijk. Maar het zal ongetwijfeld de Slaapbol geweest zijn Volgens een andere verklaring is papaver de afleiding van papare : eten, omdat de zaden ook als voedsel dienden. En dat doen ze nog steeds: op maanzaadbroodjes, waarop vóór het bakken zaden van diezelfde Slaapbol gestrooid worden. Dit gebruik is al heel oud want Plinius heeft het er al over.

Op het brood dat binnen de joodse gemeenschap op sabbat geeten wordt nog steeds met maanzaad gedaan – ter herinnering aan het overvloedige manna in de woestijn. In Hongarije worden de gemalen zaden ( mák is de naam voor slaapbol en zaad) in grote hoeveelheden in gebak verwerkt. In Duitsland bakt men zogenaamde Mohnkuchen. Dat het Nederlanse maan en het Duitse Mohn met elkaar te maken hebben moge duidelijk zijn. Let wel: dit maanzaad bevat absoluut geen slaap- of roesverwekkende stoffen! Plinius schrijft over een wilde klaproos die de Grieken rhoeas noemden. Theophrastus (ca. voor Chr.) vermeldt in zijn Historia plantarum dat de bloemknoppen als dessert gegeten werden.

De Egyptenaren gebruikten de papaverplant al als grafgift. Bij een mummie van een prinses uit de 21 e dynastie ( voor Chr.) is de klaproos aangetroffen.

Geneeskundig Papavers worden in de geneeskunde gebruikt. Ze worden genoemd in de Nederlandse Farmacopee en wel onder de benaming Sirupus Papaveris: Papaverstroop, gemaakt van de papavervruchten!

In het noorden van Nederland werd zo rond 1900 veel papaver verbouwd. Arbeidsmigranten werkten op deze akkers.

Met duizenden kwamen ze, vaak uit vrije wil naar Nederland, arbeidsmigranten.  Voor de arbeidsmigranten was in eigen land geen werk dat voldoende salaris opleverde om hun gezinnen te onderhouden. Vaak ondervoed en ziek vertrokken de arbeidsmigranten om werk te zoeken. Hun klompen gevuld met moederaren zodat hun voeten warm bleven. Zwakke en zieke arbeidsmigranten waren een kwetsbare groep voor rovers. Vele stierven een eenzame dood. Doordat hun herkomst vaak onbekend was werden ze als niet rein gezien en mochten niet op reguliere kerkhoven begraven worden. Er werd vaak 20 meter voor een kerkhof, een eenvoudig graf gegraven, als grafgift werd hun kleiding en brood mee gegeven. Katholieke reizigers kregen een munt mee op hun tong of ogen om de tocht naar het hiernamaals te kunnen betalen.

In de jaren 1970 kregen deze graven een stenen kruis.

Stenen berm kruis Bakkeveen

Hartelijke groet Carolina